Azərbaycanın orta əsrlər memarlığının ən diqqətçəkən nümunələrindən biri olan “Diri Baba” türbəsi Qobustan şəhərində, Bakı-Şamaxı magistral yolundan cəmi 1,5 kilometr məsafədə yerləşir.
Yurd.Media xəbər verir ki, Qayanın döşündə inşa edilən abidə həm memarlıq quruluşu, həm tarixi, həm də əsrlərdir haqqında danışılan rəvayətləri ilə ziyarətçilərin marağını cəlb edir.
1402-ci ildə, hicri təqvimlə 805-ci ildə Şirvanşahlar dövlətinin hökmdarı Şirvanşah I İbrahimin əmri ilə inşa edilən türbə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi dövlət mühafizəsindədir. Abidənin inventar nömrəsi 297-dir.
Türbənin kitabəsində onun tikildiyi tarixlə bağlı məlumat qorunub saxlanılıb. Daxili divarlarda isə “Ustad bin Hacı” – yəni “Ustad Hacı oğlu” ifadəsinə rast gəlinir. Bu yazı abidənin memarlıq tarixinin öyrənilməsi baxımından diqqətçəkən detallardan biridir.
Qayanın içində formalaşan abidə
“Diri Baba”nı digər tarixi tikililərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun qaya ilə vəhdət təşkil etməsidir. Türbənin bir hissəsi təbii qaya daxilində formalaşmış oyuqda yerləşir. İkimərtəbəli tikilinin memarlıq quruluşunda günbəzli və səkkizguşəli elementlər, tağlı keçidlər və qaya daxilinə uzanan hissələr diqqəti cəlb edir. Rəsmi turizm məlumatlarında da türbənin qaya ilə sıx əlaqəli quruluşu onun unikallığını müəyyən edən əsas xüsusiyyətlərdən biri kimi göstərilir.
Abidənin ətrafında süni şəkildə yaradılmış mağara və kahalar, orta əsrlərə aid qəbiristanlıq və qayalıq landşaft da kompleksin tarixi-mədəni görünüşünü tamamlayır.
Bu baxımdan “Diri Baba” yalnız ayrı-ayrı daşlardan ibarət tarixi tikili deyil. Türbə, qaya, mağaralar, qəbiristanlıq və ətraf landşaft birlikdə bütöv tarixi-mədəni məkan yaradır.
Adı niyə “Diri Baba”dır?
Abidənin ən çox maraq doğuran tərəflərindən biri də adının mənşəyidir.
Türbədə dəfn olunan şəxsin kimliyi ilə bağlı dəqiq məlumat yoxdur. Rəsmi irs məlumatlarında da burada naməlum sufi şeyxlərindən birinin qəbrinin yerləşdiyi və məkanın Şirvan əhalisi tərəfindən müqəddəs ziyarətgah kimi qəbul edildiyi qeyd olunur.
Bununla yanaşı, əsrlər ərzində abidə haqqında müxtəlif rəvayətlər formalaşıb. Bu rəvayətlərdən birinə görə, burada yaşayan sufi şeyxi öldükdən sonra onun vəfat etdiyi uzun müddət məlum olmayıb və bu səbəbdən “Diri Baba” adı yaranıb. Bu, tarixi fakt kimi deyil, abidə ilə bağlı yayılan rəvayət kimi qəbul edilir.
Səyyahların diqqətindən yayınmayıb
“Diri Baba”nın şöhrəti yalnız Azərbaycanla məhdudlaşmayıb.
Tarixi İpək Yolu üzərində yerləşməsi səbəbindən abidə əsrlər boyu bölgədən keçən səyyahların diqqətini cəlb edib. XVII əsrdə Adam Oleari və Övliya Çələbi, XVIII əsrin əvvəllərində isə Cornelius de Bruyn türbə haqqında məlumat veriblər. Onların hazırladığı təsvir və qravürlər abidənin keçmiş görünüşünün öyrənilməsi üçün qiymətli mənbələr hesab olunur.
Beləliklə, “Diri Baba” yalnız dini ziyarətgah deyil, həm də əsrlərdir səyyahların yol qeydlərində iz qoyan tarixi məkandır.
2026-cı ildə 28 mindən çox ziyarətçi
Abidəyə marağın bu gün də davam etdiyi statistik göstəricilərdə özünü göstərir.
“Diri Baba” abidə kompleksinin direktoru Yusif Məmmədovun Yurd.Media-ya verdiyi məlumata görə, 2026-cı ilin yanvar-sentyabr aylarında türbəni 12 175 xarici turist bilet alaraq ziyarət edib. Həmin müddətdə 16 040 nəfər isə memarlıq abidəsini ödənişsiz şəkildə ziyarət edib.
Beləliklə, yalnız 2026-cı ilin ilk 9 ayında qeyd olunan iki kateqoriya üzrə ziyarətçilərin sayı 28 215 nəfərə çatıb.
Bu rəqəm “Diri Baba”nın həm xarici turistlər, həm də yerli ziyarətçilər üçün cəlbedici məkan olaraq qaldığını göstərir.
“Diri Baba” türbəsinin turizm imkanlarının inkişaf etdirilməsi istiqamətində 2022-ci ildə yenidənqurma işləri aparılıb. Həmin il Dövlət Turizm Agentliyi tərəfindən abidədə turizm infrastrukturunun yaradılması ilə bağlı işlər görülüb. Avqustun 12-də Prezident İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva da burada aparılan işlərlə tanış olublar.
2022-ci ilin avqustundan etibarən kompleksdə ziyarət qaydaları və giriş xidmətləri də müəyyənləşdirilib. Yerli ziyarətçilər üçün giriş ödənişsiz, xarici vətəndaşlar üçün isə ödənişli müəyyən edilib.
Hazırda abidə Dövlət Turizm Agentliyinin tabeliyində olan irs obyektlərindən biridir. Rəsmi məlumatlara görə, türbənin turizm məqsədləri üçün istifadəsi ilə yanaşı, onun mədəni irs dəyərinin qorunması və turizm marşrutlarına inteqrasiyası da əsas məqsədlər sırasındadır.
Tarix və sirrin qovuşduğu məkan
Bu gün Bakı-Şamaxı yolundan keçən turist üçün qayanın döşündə görünən “Diri Baba” sadəcə qədim türbə təsiri bağışlaya bilər. Lakin onun divarları 600 ildən artıq tarix, səyyahların qeydləri, Şirvan memarlıq məktəbinin izləri və bu günə qədər tam cavabı olmayan sualları özündə saxlayır.
Abidənin ətrafındakı mağaralar, qaya strukturu, qədim qəbiristanlıq və türbənin təbii relyeflə birləşən quruluşu “Diri Baba”nı Azərbaycanın mədəni turizm xəritəsində fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdəndir.
Bəlkə də “Diri Baba”nın əsrlərdir maraq doğurmasının əsas səbəbi məhz budur: burada tarixlə rəvayət, memarlıqla təbiət, keçmişlə müasir turizm bir məkanda birləşir.İstəsəniz, bunu bir qədər də , yəni abidənin görüntüsü, ərazi, turistlərin davranışı və atmosfer təsvirləri ilə daha canlı formada da hazırlaya bilərəm.
