İsmayıllının dağlar qoynunda yerləşən Basqala doğru yol aldıqca mənzərə tədricən dəyişir. Şəhərin səs-küyü geridə qalır, dağların sakitliyi, yaşıllıq və kənd mənzərəsi ön plana keçir. Bir müddət sonra isə qarşıya dar, daş döşənmiş küçələr, qədim evlər və tarixdən xəbər verən tikililər çıxır.
Bura Basqaldır.
İlk baxışdan sakit və kiçik bir qəsəbə təsiri bağışlasa da, küçələri ilə irəlilədikcə Basqalın sadəcə yaşayış məntəqəsi olmadığı aydın görünür. Burada hər məhəllənin, hər daş divarın, hər qədim qapının öz hekayəsi var.
“Basqal” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu məhz bu tarixi mühitin qorunması məqsədilə yaradılıb. Qoruğun ərazisində orta əsrlərdən günümüzədək gəlib çatan memarlıq nümunələri, qədim küçələr, məhəllələr, məscidlər, hamam, bulaqlar və sənətkarlıq məkanları yerləşir.
Basqalın küçələri tarix danışır
Qəsəbənin qədim hissəsində gəzişərkən diqqəti ilk çəkən məqam daş döşənmiş dar küçələrdir.
Basqalın tarixi məhəllələri – Qoşabulaq, Dəmirçibazar, Dərəməhəllə, Xarabiyan, Kələküçə, Qəlibgah və Çayqırağı kimi ərazilər qəsəbənin ənənəvi şəhərsalma quruluşunu bu günədək yaşadır.
Küçələr boyunca sıralanan qədim evlərin memarlığında isə yalnız estetik deyil, praktiki yanaşma da özünü göstərir.
Şirvan bölgəsinin zəlzələ riski nəzərə alınaraq tikililərin möhkəmliyinə xüsusi diqqət yetirilib. Divarların müəyyən daş qatlarından sonra “kətil” adlanan taxta qurşaqların yerləşdirilməsi tikililərin elastikliyini artırıb.
Küçəyə baxan evlərin künclərinin iti deyil, kəsik formada inşa edilməsi də təsadüfi olmayıb. Dar küçələrdə hərəkət edən nəqliyyat vasitələrinin evlərə zərər vurmasının qarşısını almaq üçün bu üsuldan istifadə edilib.
Qədim qapılar isə Basqalın gündəlik həyatından xəbər verən başqa bir detalı qoruyur. Bəzi qapılarda kişi və qadınların gəlişini fərqləndirmək üçün müxtəlif səslər çıxaran dəmir qapı toxmaqlarından – təqqülbablardan istifadə olunub.
Bu gün həmin detallar turist üçün maraqlı memarlıq elementi kimi görünür. Keçmişdə isə bunlar Basqal sakinlərinin gündəlik həyatının bir hissəsi olub.
Bazar meydanında Basqalın keçmişi ilə bu günü görüşür
Küçələr bir nöqtədə birləşir.
Bura Basqalın tarixi Bazar meydanıdır.
Əsrlər əvvəl bu məkan qəsəbənin ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərindən biri olub. Kənd təsərrüfatı məhsulları, sənətkarlıq nümunələri burada satılıb. İnsanlar yalnız alış-veriş üçün deyil, görüşmək, xəbərləşmək və ictimai məsələləri müzakirə etmək üçün də meydana toplaşıblar.
Bu gün isə Bazar meydanı Basqalın turizm həyatının əsas məkanlarından birinə çevrilir.
Tarixi mühit qorunmaqla burada küçələr, divarlar, qədim qapı və darvazalar bərpa edilir, sənətkarlıq emalatxanaları və turistlər üçün müxtəlif xidmətlər yaradılır.
Beləliklə, vaxtilə yerli sakinlərin gündəlik həyatının mərkəzi olan meydan bu gün Basqala gələn turistlərin ilk dayanacaqlarından biridir.
500 ilə yaxın yaşı olan çinar
Basqalın tarixi küçələrindən birində dayanarkən nəhəng gövdəsi ilə seçilən çinar diqqəti cəlb edir.
Yerli sakinlər tərəfindən müqəddəs məkan kimi qəbul edilən bu ağacın 1563-cü ildə əkildiyi bildirilir.
Şeyx Məhəmmədin oğlu Şeyx Səfayi tərəfindən əkilən çinarın tarixini təsdiqləyən kitabə də mövcuddur.
Kitabədə hicri 970-ci ildə Şeyx Səfayinin çinar ağacını əkdiyi qeyd olunur. Bu tarix miladi təqvimlə 1563-cü ilə uyğun gəlir.
Bu gün həmin çinar sadəcə yaşı yüzilliklərlə ölçülən ağac deyil. O, Basqalın yaddaşının bir hissəsinə çevrilib.
Şeyx Məhəmməd məscidi və qədim yaşayış izləri
Basqalın tarixi simvollarından biri də XVI əsrə aid Şeyx Məhəmməd məscididir.
Məscidin 1531-ci ildə tikildiyi bildirilir. Burada fəaliyyət göstərmiş qədim mədrəsəyə aid əlyazmalar hazırda qoruğun muzey kolleksiyasında saxlanılır.
Məscid ətrafında aparılan arxeoloji tədqiqatlar isə Basqalın tarixinin məscidin tikildiyi dövrdən də əvvəl başladığını göstərib.
2019–2021-ci illərdə aparılan qazıntılar zamanı müxtəlif maddi-mədəniyyət nümunələri ilə yanaşı, iki kürəbənd sistemi də aşkar edilib.
Bu tapıntı Basqalın orta əsrlərdə formalaşmış şəhər mədəniyyəti haqqında mühüm təsəvvür yaradır.
Yeraltı su və kanalizasiya sistemi
Basqalın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də yeraltında gizlənən kürəbənd sistemidir.
XIII əsrin əvvəllərindən fəaliyyət göstərdiyi bildirilən bu sistem yeraltı örtülü kanallar və quyular vasitəsilə qəsəbənin su və kanalizasiya ehtiyaclarının qarşılanmasına xidmət edib.
Bu gün müasir şəhərlərdə adi hesab etdiyimiz kommunal sistemlərin bir hissəsinin əsrlər əvvəl Basqal kimi dağlıq yaşayış məntəqəsində qurulması həmin dövrün mühəndislik imkanları barədə maraqlı təsəvvür yaradır.
Basqalın tarixini fərqli edən məqamlardan biri də məhz budur: burada yalnız yaşayış evləri deyil, bütöv bir şəhər həyatının infrastrukturu formalaşıb.
XVII əsrin hamamı
Basqalın başqa bir tarixi məkanı XVII əsrə aid hamamdır.
Şərq memarlıq üslubunda inşa edilən hamam 2021-ci ildə bərpa olunaraq muzey kimi fəaliyyətə başlayıb.
Burada ziyarətçilərə qədim Azərbaycan hamamlarının quruluşu, insanların bu məkanlardan istifadə qaydaları və hamam mədəniyyəti haqqında məlumat verilir.
Hamamın ən maraqlı elementlərindən biri isə qədim yeraltı istilik sistemidir.
“Külxana”, “xəzinə”, “xəlvətxana” kimi bölmələr vaxtilə hamamın fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsi olub.
Bu gün isə həmin məkan Basqalın tarixi ilə tanış olmaq istəyən turistlərin üz tutduğu ünvanlardan biridir.
Basqal deyəndə ilk yada düşən – kəlağayı
Basqalın adını Azərbaycan sənətkarlığı ilə bağlayan ən mühüm nümunə kəlağayıdır.
Əsrlər boyu burada ipəkçilik və toxuculuq inkişaf edib. Basqal həmçinin Şirvan bölgəsinin mühüm sənətkarlıq mərkəzlərindən biri hesab olunub.
Kəlağayı isə zamanla yalnız yerli sənət nümunəsi olmaqdan çıxaraq Azərbaycanın milli-mədəni simvollarından birinə çevrilib.
2014-cü ildə “Kəlağayı sənəti və simvolizmi” UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
Basqalda isə bu sənət bu gün də yaşadılır.
İpəyin hazırlanmasından tutmuş parçanın boyanmasına, daha sonra xüsusi taxta qəliblərlə naxışlanmasına qədər prosesin hər mərhələsi özündə uzun illərin təcrübəsini daşıyır.
Bu ənənənin qorunmasında ustaların rolu xüsusilə böyükdür. Çünki kəlağayı sənəti yalnız hazır məhsul deyil, nəsildən-nəslə ötürülən bilik və bacarıqdır.
Bu gün Basqala gələn turist həmin sənəti yalnız vitrində görməklə kifayətlənmir. Yerli ustaların iştirakı ilə keçirilən master-klaslarda kəlağayı hazırlanması prosesini yaxından izləmək və bu sənətlə praktiki tanış olmaq mümkündür.
Kəlağayı ilə bitmir
Basqalın sənətkarlıq dünyası yalnız ipəklə məhdudlaşmır.
Tarixi mənbələr qəsəbədə dəmirçilik və digər sənət sahələrinin də inkişaf etdiyini göstərir.
Bu gün isə xalçaçılıq, dulusçuluq, misgərlik və toxuculuq kimi ənənəvi sənətlər müxtəlif yaradıcılıq məkanlarında təqdim olunur.
Qoruğa gedən yol üzərində yerləşən DOST Evi Yaradıcılıq Mərkəzi də belə məkanlardan biridir.
Burada yerli ustaların hazırladığı əl işləri ilə tanış olmaq mümkündür.
Bu cür məkanların əhəmiyyəti yalnız turistlər üçün yeni ünvan yaradılmasında deyil. Əsas məsələ nəsillər boyu formalaşan sənətlərin müasir dövrdə də yaşadılmasıdır.
Basqalın bərpası
Son illərdə Basqalın simasında nəzərəçarpacaq dəyişikliklər baş verib.
2018-ci ildən etibarən qoruğun qorunması, tarixi binaların bərpası və turizm imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində işlər aparılır.
Tarixi küçələrin bərpası, qədim evlərin və qapıların konservasiyası, sənətkarlıq emalatxanalarının yaradılması və turistlər üçün infrastrukturun qurulması qəsəbənin yeni mərhələyə keçidini sürətləndirib.
Lakin burada əsas məsələ yeni tikinti aparmaq deyil.
Əsas məsələ köhnəni qoruyaraq yeni turizm imkanları yaratmaqdır.
Çünki Basqalın dəyəri onun məhz bu tarixi görünüşündədir.
Basqalın digər siması – dağlar
Qəsəbəyə gələn turist üçün Basqalın təklif etdiyi imkanlar tarixi küçələrlə bitmir.
Qəsəbənin ətrafında dağ yürüşləri üçün müxtəlif marşrutlar mövcuddur.
Basqal və Lahıc arasında yerləşən Niyaldağ silsiləsi əsrlər boyu bölgələr arasında keçid yollarından biri olub.
Bu gün həmin istiqamətlər yürüş marşrutları kimi istifadə olunur.
Tağlabiyan–Niyaldağ–Lahıc marşrutu 11,2 kilometrdir. Meşə və yaylaq ərazilərindən keçən yol boyunca bulaqlar, çoban alaçıqları və tarixi qalıqlarla rastlaşmaq mümkündür.
Mücü–Lahıc marşrutu isə 10,7 kilometr uzunluğundadır.
Fit dağına aparan 13 kilometrlik marşrut isə daha çox yürüş təcrübəsi olanlar üçün maraqlı istiqamətlərdəndir.
Bundan başqa, Buzxana–Qırxotaq, Sərsurə–Kələzeyvə–Sulut və digər qısa marşrutlar da mövcuddur.
Beləliklə, Basqal səfəri həm tarix, həm də təbiət turizmini birləşdirə bilir.
Tarixin dadı
Basqalın özünəməxsusluğu yalnız daş küçələrində və qədim tikililərində deyil.
Qəsəbənin mətbəxi də onun tarixinin bir hissəsidir.
Yerli süfrədə piti, dolma, kabab, qovurma, kətə, kükü, dovğa, müxtəlif süd məhsulları və ənənəvi çörək növlərinə rast gəlmək mümkündür.
Basqalın xüsusi təamlarından biri isə pip dolması – həlimaşıdır.
Döşəmə plov, əriştə plov, Basqal halvası, şəkərbura, qoğal və ballıbadı da yerli mətbəxin seçilən nümunələri sırasındadır.
Mürəbbə və bəkməzlər də Basqal süfrəsinin ayrılmaz hissəsidir. Tut, qızılgül və yabanı Qafqaz itburnusundan hazırlanan məhsullar bölgənin təbii sərvətlərinin mətbəxdə necə istifadə edildiyini göstərir.
Basqal bu gün
Bu gün Basqal həm tarixi qoruq, həm yaşayış məntəqəsi, həm də turistlərin üz tutduğu istiqamətlərdən biridir.
Burada insanlar gündəlik həyatlarını davam etdirir, sənətkarlar işləyir, qonaq evləri turist qəbul edir, restoranlarda yerli mətbəx nümunələri təqdim olunur.
Yəni Basqal muzeyləşdirilmiş və həyatdan təcrid olunmuş bir məkan deyil.
Burada tarix yaşayır.
Bəlkə də qəsəbənin ən böyük üstünlüyü də budur.
Daş döşənmiş küçələrdən keçərkən bir neçə yüz il əvvələ aid memarlıq nümunəsi ilə qarşılaşmaq, bir qədər sonra kəlağayı ustasının emalatxanasına daxil olmaq, ardınca yerli mətbəxin dadına baxmaq və günün sonunda Niyaldağ istiqamətində dağ mənzərəsini izləmək mümkündür.
Basqalın turizm potensialı da məhz bu müxtəliflikdən yaranır.
Son söz əvəzi
Basqal haqqında danışarkən rəqəmlər, tarixlər və abidələrin siyahısını vermək asandır.
Amma bu qəsəbəni anlamaq üçün onun küçələrində gəzmək lazımdır.
Qədim qapılara baxmaq, daş döşənmiş məhəllələrdən keçmək, yüzillik çinarın qarşısında dayanmaq, XVII əsrin hamamının divarları arasında keçmişi təsəvvür etmək və ustanın əlində formalaşan kəlağayının naxışlarını izləmək...
O zaman anlayırsan ki, Basqalın əsas sərvəti təkcə qorunan abidələr deyil.
Onun əsas sərvəti keçmişi bu günə çatdıran canlı yaddaşdır.
Və bu yaddaş hələ də yaşayır – daş küçələrdə, qədim evlərdə, sənətkarların əlində, yerli mətbəxdə və dağların qoynunda yerləşən bu qədim qəsəbənin gündəlik həyatında.
