1986-cı il aprelin 26-da Çernobil Atom Elektrik Stansiyası-nın 4-cü reaktorunda baş verən qəza tarixə ən ağır texnogen fəlakətlərdən biri kimi düşüb. Hadisədən 40 ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, bölgədə vəziyyət hələ də həm riskli, həm də paradoksal şəkildə bərpa olunan ekosistemlə xarakterizə olunur.
Ekosistem: radiasiya fonunda canlanan həyat
Yurd.Media xəbər verir ki, stansiyanın ətrafında yaradılmış təxminən 30 kilometrlik “yadlaşdırma zonası” insan fəaliyyəti üçün qapalı qalsa da, vəhşi təbiət üçün sığınacağa çevrilib. Alimlərin müşahidələrinə görə, bölgədə qurdlar, marallar, ayılar və nadir quş növlərinin sayı artıb. Xüsusilə Przewalski atı kimi nəsli kəsilməkdə olan heyvanların populyasiyası burada uğurla bərpa olunur.
Eyni zamanda mütəxəssislər bildirir ki, radiasiyanın təsiri tam aradan qalxmayıb. Bəzi heyvanlarda genetik dəyişikliklər müşahidə olunur, torpaq və suyun müəyyən hissələrində isə radioaktiv maddələrin səviyyəsi normadan yüksək olaraq qalır.
Görülən işlər: təhlükəsizlik və uzunmüddətli nəzarət
2016-cı ildə 4-cü reaktorun üzərinə quraşdırılan nəhəng qoruyucu konstruksiya – New Safe Confinement hazırda əsas təhlükəsizlik elementi hesab olunur. Bu qurğu köhnə sarkofaqı örtərək radioaktiv maddələrin ətrafa yayılmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyır.
Hazırda ərazidə köhnə konstruksiyanın mərhələli sökülməsi, radioaktiv tullantıların izolyasiyası və saxlanması istiqamətində işlər davam etdirilir. Bununla yanaşı, daimi radiasiya monitorinqi aparılır və yeraltı suların çirklənməsinin qarşısını almaq üçün xüsusi layihələr icra olunur. Ekspertlər bildirir ki, bu proseslər onilliklər davam edəcək və ərazinin tam təhlükəsiz hesab olunması üçün ən azı daha 50–60 il tələb oluna bilər.
Risklər: müharibə və yeni təhdidlər
Son illərdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi Çernobil zonasına da təsirsiz ötüşməyib. 2022-ci ildə ərazi qısa müddət hərbi nəzarətə keçib, hərbi texnikanın hərəkəti nəticəsində torpaqdakı radioaktiv tozun havaya qalxması qeydə alınıb. Eyni zamanda elektrik təchizatı və monitorinq sistemlərinin fəaliyyəti bir neçə dəfə risk altına düşüb.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edir ki, hərbi fəaliyyətlərin davam etməsi halında bölgədə yeni texnogen risklərin yaranma ehtimalı qalır.
Turizm və giriş məhdudiyyətləri
Pandemiya və müharibədən əvvəl Çernobil “qara turizm” üçün məşhur istiqamətlərdən biri idi. Lakin hazırda təhlükəsizlik səbəbindən əraziyə giriş ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb. Yalnız xüsusi icazə ilə alimlər və texniki personal zonaya daxil ola bilir, turizm fəaliyyəti isə demək olar ki, tam dayandırılıb.
Qeyd edək ki, bu gün Çernobil tam təhlükəsiz sayılmır. Ərazi həm insan səhvinin ağır nəticəsini, həm də təbiətin bərpa potensialını eyni anda nümayiş etdirən unikal zona olaraq qalır. Uzunmüddətli nəzarət və bu təhlükəsizlik tədbirləri olmadan burada risklərin tam aradan qalxması mümkün deyil.
